Τιμούμε την 28η Οκτωβρίου, όταν ο Ιωάννης Μεταξάς είπε το «Όχι», και όχι την 6η Απριλίου 1941, όταν ξεκίνησε η γερμανική εισβολή, ούτε την 20ή Απριλίου, όταν υπογράφηκε η συνθηκολόγηση.
Τι είδους άνθρωποι επιλέγουν να γιορτάζουν μια αιματηρή ήττα;
Τι είδους άνθρωποι επιλέγουν να γιορτάζουν μια αιματηρή ήττα;
Και τι είδους κοινωνία μπορούν να οικοδομήσουν άνθρωποι που αντλούν την ταυτότητά τους από την εξιδανίκευση μιας ιστορικής συντριβής;
Πριν από λίγες ημέρες διάβασα για τις πορείες των νέων της Αριστεράς στην κορυφή του Βίτσι, προκειμένου να αποτίσουν φόρο τιμής στο σημείο όπου συνετρίβησαν οι τελευταίες δυνάμεις του Δημοκρατικού Στρατού από τον Ελληνικό Στρατό κατά τη λήξη του Εμφυλίου Πολέμου.
Το να στρατευόταν κάποιος κάτω από τα κόκκινα λάβαρα τη δεκαετία του 1940 είναι ιστορικά κατανοητό. Οι περισσότεροι γνώριζαν ελάχιστα για τις πραγματικές συνθήκες ζωής στη Σοβιετική Ένωση, ενώ τα ιδανικά της κομμουνιστικής αναδιοργάνωσης της οικονομίας και της κοινωνίας ασκούσαν ισχυρή γοητεία.
Το να εξακολουθεί όμως κάποιος να πιστεύει στα ίδια ιδανικά δύο ή τρεις δεκαετίες μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και τη μετάλλαξη της Κίνας σε ένα ιδιότυπο κρατικό καπιταλιστικό σύστημα αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, ένδειξη ιδεολογικής ακαμψίας και αδυναμίας προσαρμογής των πεποιθήσεων στα ιστορικά δεδομένα...
Το 1990, στη Δύση τα ράφια των καταστημάτων ήταν γεμάτα αγαθά, ενώ στη Σοβιετική Ένωση οι πολίτες περίμεναν επί ώρες σε ουρές εκατοντάδων μέτρων για λίγες πατάτες, λίγη ζάχαρη ή ένα ρολό χαρτί υγείας. Στην Κίνα εκατομμύρια άνθρωποι είχαν γνωρίσει την πείνα, ενώ στη γειτονική Αλβανία του Ενβέρ Χότζα το βιοτικό επίπεδο υστερούσε δραματικά ακόμη και σε σύγκριση με τη φτωχότερη χώρα της Δυτικής Ευρώπης, την Ελλάδα.
Ποια είναι, λοιπόν, η αιτία που καλοζωισμένοι, συχνά υπέρβαροι, νέοι αλλά και μεγαλύτεροι άνθρωποι νοσταλγούν αιματηρές ήττες και εξιδανικεύουν συστήματα που, όπου εφαρμόστηκαν, οδήγησαν σε οικονομική εξαθλίωση, πολιτική καταπίεση και περιορισμό των ατομικών ελευθεριών;
Ο ηγέτης του ΚΚΕ κατά τον Εμφύλιο, ο Νίκος Ζαχαριάδης, μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού κατέφυγε στη Σοβιετική Ένωση. Αργότερα βρέθηκε εξόριστος στη Σιβηρία, όπου αυτοκτόνησε το 1973, έχοντας επανειλημμένα ζητήσει να του επιτραπεί να επιστρέψει στην Ελλάδα για να δικαστεί.
Πρόκειται αναμφίβολα για μια τραγική προσωπική διαδρομή. Ποια ψυχικά ή ιδεολογικά κίνητρα μπορούν να οδηγήσουν κάποιον να εξιδανικεύει μια τόσο δραματική κατάληξη ενός πολιτικού οράματος και μιας ανθρώπινης ζωής;
Η ψυχιατρική περιγράφει φαινόμενα όπως η τραυματική προσκόλληση (trauma fixation), δηλαδή την επίμονη ενασχόληση με ένα τραυματικό γεγονός χωρίς ουσιαστική ψυχική επεξεργασία. Περιγράφει επίσης τη διαγενεακή μετάδοση τραύματος, κατά την οποία ομάδες και κοινότητες διατηρούν επί δεκαετίες ή και γενιές ζωντανές αφηγήσεις πολέμων, ηττών ή διώξεων ως βασικό στοιχείο της συλλογικής τους ταυτότητας.
Ένας ακόμη σχετικός όρος είναι η γνωστική ασυμφωνία (cognitive dissonance), η ψυχολογική ένταση που δημιουργείται όταν οι βαθιές πεποιθήσεις συγκρούονται με τα πραγματικά γεγονότα. Συχνά, αντί να αναθεωρηθούν οι πεποιθήσεις, αναδιατυπώνεται ή επιλεκτικά ερμηνεύεται η πραγματικότητα ώστε να διατηρηθεί ανέπαφη η αρχική ιδεολογική πίστη.
Οι έννοιες αυτές δεν συνιστούν διάγνωση για πολιτικές παρατάξεις ούτε μπορούν να εφαρμοστούν συλλογικά. Προσφέρουν όμως ένα ενδιαφέρον ερμηνευτικό πλαίσιο για να κατανοήσει κανείς γιατί ορισμένα πολιτικά ρεύματα εξακολουθούν να οικοδομούν την ταυτότητά τους γύρω από ιστορικές ήττες αντί γύρω από ένα πειστικό όραμα για το μέλλον.
Αν η ήττα αναγορεύεται σε διαρκές σύμβολο και η τραγωδία σε πολιτική ταυτότητα, τότε ίσως δεν απέχει πολύ η ημέρα που κάποιοι θα θελήσουν να μετατρέψουν ακόμη και την 1η Αυγούστου 1973, ημέρα της αυτοκτονίας του Νίκου Ζαχαριάδη στο Σουργκούτ της Σιβηρίας, σε συμβολική επέτειο.
Διανύουμε μια ιστορική καμπή ως ανθρωπότητα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη εισβάλει στη ζωή, την οικονομία και την κοινωνία. Πώς μπορεί να επιβιώσει κάποιος σε αυτά που έρχονται μένοντας προσκολλημένος στην κορυφή και του Γράμμου και του Βίτσι;
Πριν από λίγες ημέρες διάβασα για τις πορείες των νέων της Αριστεράς στην κορυφή του Βίτσι, προκειμένου να αποτίσουν φόρο τιμής στο σημείο όπου συνετρίβησαν οι τελευταίες δυνάμεις του Δημοκρατικού Στρατού από τον Ελληνικό Στρατό κατά τη λήξη του Εμφυλίου Πολέμου.
Το να στρατευόταν κάποιος κάτω από τα κόκκινα λάβαρα τη δεκαετία του 1940 είναι ιστορικά κατανοητό. Οι περισσότεροι γνώριζαν ελάχιστα για τις πραγματικές συνθήκες ζωής στη Σοβιετική Ένωση, ενώ τα ιδανικά της κομμουνιστικής αναδιοργάνωσης της οικονομίας και της κοινωνίας ασκούσαν ισχυρή γοητεία.
Το να εξακολουθεί όμως κάποιος να πιστεύει στα ίδια ιδανικά δύο ή τρεις δεκαετίες μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και τη μετάλλαξη της Κίνας σε ένα ιδιότυπο κρατικό καπιταλιστικό σύστημα αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, ένδειξη ιδεολογικής ακαμψίας και αδυναμίας προσαρμογής των πεποιθήσεων στα ιστορικά δεδομένα...
Το 1990, στη Δύση τα ράφια των καταστημάτων ήταν γεμάτα αγαθά, ενώ στη Σοβιετική Ένωση οι πολίτες περίμεναν επί ώρες σε ουρές εκατοντάδων μέτρων για λίγες πατάτες, λίγη ζάχαρη ή ένα ρολό χαρτί υγείας. Στην Κίνα εκατομμύρια άνθρωποι είχαν γνωρίσει την πείνα, ενώ στη γειτονική Αλβανία του Ενβέρ Χότζα το βιοτικό επίπεδο υστερούσε δραματικά ακόμη και σε σύγκριση με τη φτωχότερη χώρα της Δυτικής Ευρώπης, την Ελλάδα.
Ποια είναι, λοιπόν, η αιτία που καλοζωισμένοι, συχνά υπέρβαροι, νέοι αλλά και μεγαλύτεροι άνθρωποι νοσταλγούν αιματηρές ήττες και εξιδανικεύουν συστήματα που, όπου εφαρμόστηκαν, οδήγησαν σε οικονομική εξαθλίωση, πολιτική καταπίεση και περιορισμό των ατομικών ελευθεριών;
Ο ηγέτης του ΚΚΕ κατά τον Εμφύλιο, ο Νίκος Ζαχαριάδης, μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού κατέφυγε στη Σοβιετική Ένωση. Αργότερα βρέθηκε εξόριστος στη Σιβηρία, όπου αυτοκτόνησε το 1973, έχοντας επανειλημμένα ζητήσει να του επιτραπεί να επιστρέψει στην Ελλάδα για να δικαστεί.
Πρόκειται αναμφίβολα για μια τραγική προσωπική διαδρομή. Ποια ψυχικά ή ιδεολογικά κίνητρα μπορούν να οδηγήσουν κάποιον να εξιδανικεύει μια τόσο δραματική κατάληξη ενός πολιτικού οράματος και μιας ανθρώπινης ζωής;
Η ψυχιατρική περιγράφει φαινόμενα όπως η τραυματική προσκόλληση (trauma fixation), δηλαδή την επίμονη ενασχόληση με ένα τραυματικό γεγονός χωρίς ουσιαστική ψυχική επεξεργασία. Περιγράφει επίσης τη διαγενεακή μετάδοση τραύματος, κατά την οποία ομάδες και κοινότητες διατηρούν επί δεκαετίες ή και γενιές ζωντανές αφηγήσεις πολέμων, ηττών ή διώξεων ως βασικό στοιχείο της συλλογικής τους ταυτότητας.
Ένας ακόμη σχετικός όρος είναι η γνωστική ασυμφωνία (cognitive dissonance), η ψυχολογική ένταση που δημιουργείται όταν οι βαθιές πεποιθήσεις συγκρούονται με τα πραγματικά γεγονότα. Συχνά, αντί να αναθεωρηθούν οι πεποιθήσεις, αναδιατυπώνεται ή επιλεκτικά ερμηνεύεται η πραγματικότητα ώστε να διατηρηθεί ανέπαφη η αρχική ιδεολογική πίστη.
Οι έννοιες αυτές δεν συνιστούν διάγνωση για πολιτικές παρατάξεις ούτε μπορούν να εφαρμοστούν συλλογικά. Προσφέρουν όμως ένα ενδιαφέρον ερμηνευτικό πλαίσιο για να κατανοήσει κανείς γιατί ορισμένα πολιτικά ρεύματα εξακολουθούν να οικοδομούν την ταυτότητά τους γύρω από ιστορικές ήττες αντί γύρω από ένα πειστικό όραμα για το μέλλον.
Αν η ήττα αναγορεύεται σε διαρκές σύμβολο και η τραγωδία σε πολιτική ταυτότητα, τότε ίσως δεν απέχει πολύ η ημέρα που κάποιοι θα θελήσουν να μετατρέψουν ακόμη και την 1η Αυγούστου 1973, ημέρα της αυτοκτονίας του Νίκου Ζαχαριάδη στο Σουργκούτ της Σιβηρίας, σε συμβολική επέτειο.
Διανύουμε μια ιστορική καμπή ως ανθρωπότητα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη εισβάλει στη ζωή, την οικονομία και την κοινωνία. Πώς μπορεί να επιβιώσει κάποιος σε αυτά που έρχονται μένοντας προσκολλημένος στην κορυφή και του Γράμμου και του Βίτσι;
Κώστας Στούπας
06/07/2026
06/07/2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου